Kurt Martens over kerkasiel

De kerkdeuren wagenwijd open, maar soms gesloten

Tijdens de zwoele zomermaanden bood een koel kerkgebouw in Elsene een toevluchtsoord voor hongerstakende Afghaanse vluchtelingen. In november klopte een groep Afghanen, Iraniërs en Irakezen in het guurdere Zeebrugge opnieuw aan bij een kerk. Deze keer zonder succes. Na een zorgvuldige anticiperende ministeriële actie bleven de deuren gesloten en werd een combattieve aanpak mogelijk.

Yves Stox (Universitaire Parochie)
Ik was verwonderd. Men schermde weliswaar met de rechtsfiguur van het kerkasiel, maar toch vroeg ik me af waarom er in het eerste geval enkel plaats was voor machteloze verbolgenheid, terwijl die in het tweede geval plaats ruimde voor Pruisische doortastendheid. Gelukkig was Kurt Martens, licentiaat in de beide rechten en assistent aan de Bijzondere Faculteit Kerkelijk Recht, bereid Veto te verlichten.
Veto: Hoe ziet het juridisch kader omtrent het kerkasiel eruit?
Kurt Martens: «Eigenlijk is het juridisch kater vrij eenvoudig. Volgens het gewone recht is een kerk een openbare plaats, de politie kan dus vrij optreden. Ook kerkrechtelijk bestaat het kerkasiel niet meer. In het kerkelijk wetboek van 1917 was het kerkasiel nog voorzien. Wie in een kerk toevlucht zocht, kon slechts worden opgepakt na de toestemming van de bisschop of een door hem gedelegeerde of van de verantwoordelijke voor de kerk. Eigenlijk is het een heel oud recht dat zijn wortels heeft in de Griekse en Romeinse maatschappij. Gewijde plaatsen, daar komt trouwens ook het woord 'asiel' van, waren beschermd. Wie er toevlucht zocht, kon niet door de burgerlijke overheid worden opgepakt. In het kerkelijk wetboek van 1983 heeft men de verwijzingen naar het kerkasiel geschrapt. Het waren immers dode letters geworden omdat de burgerlijke overheden, mede onder invloed van de Franse Revolutie, deze oude rechtsfiguur niet meer respecteerden.»

Concordaat

    «Dat moet echter onmiddellijk genuanceerd worden. In verschillende concordaten, dit zijn verdragen tussen de Heilige Stoel en bepaalde landen, werd een zekere vorm van kerkasiel toch nog opgenomen. Bijvoorbeeld in het concordaat dat door Italië in 1927 werd gesloten en in 1984 werd herzien, werd afgesproken dat om iemand uit een kerk te verwijderen de toelating van de bisschop of de rector van de kerk vereist is. Vroeger was het kerkasiel echter veel uitgebreider. Het sloeg niet alleen op de kerk zelf, maar ook op alles wat daarbij hoorde, bijvoorbeeld de pastorie. Ging het over een kloosterkerk, dan werd het kerkasiel uitgebreid tot het hele klooster.»
Veto: Het is dus logisch dat de asielzoekers in Zeebrugge voor het parochiecentrum kozen?
Martens: «Inderdaad. Het idee dat men in Zeebrugge heeft willen gebruiken, namelijk de asielzoekers een fatsoenlijk onderkomen geven in een parochiecentrum, was niet zo gek. Volgens de oude theorie zou het kerkasiel daar ook op van toepassing zijn. Niet het juridische kader, maar de psychologie geeft aan dat het een dom idee is om asielzoekers in een parochiecentrum onder te brengen. De politie mag dan wel vrij optreden in een kerk, maar de drempel om er binnen te stormen met getrokken wapenstok is veel groter dan bij een parochiecentrum. Als je dan mensen een tijdje onderbrengt in een parochiecentrum, heb je zo een heel subtiele overgangsperiode en dan kun je ze, als alle aandacht een beetje verslapt, netjes wegplukken. Zo een overgangsperiode zou je ook kunnen creëren door alles zolang mogelijk te laten aanmodderen totdat iedereen vraagt om het te beëindigen.»
Veto: Wat zijn de juridische mogelijkheden voor de pastoor in kwestie?
Martens: «Juridisch zijn er enige beperkingen en heeft de pastoor zogezegd politierecht in zijn kerkgebouw, maar dat is van een andere orde. Dat betekent niet dat hij daar gewapenderhand kan optreden, maar wel dat hij de gewapende macht kan vorderen om de orde te herstellen in zijn kerk. Bovendien kan men daar ook nog aan toevoegen dat als de burgemeester onwillig is, de minister van Binnenlandse Zaken kan optreden als de openbare orde in het gedrang komt.»
    «De bestorming van een kerkgebouw blijft echter een psychologische drempel die moeilijk te nemen is. Vandaar dat de bisschop van Brugge Mgr. Vangheluwe in de Zevende Dag zei dat hij niet onder druk was gezet door de burgerlijke autoriteiten, maar tegelijkertijd het omgekeerde leek aan te geven. De overheid had immers niet gezegd: 'Als je dit toelaat, dan zullen wij optreden', maar wel: 'Als je dit toelaat, dan moet je van ons niets meer verwachten.' De burgerlijke overheid distantieert zich voor een stuk, maar zit tegelijkertijd ook duidelijk met het probleem verveeld. Het is natuurlijk een symbooldossier.»
Veto: Zijn er nog andere drukkingsmiddelen mogelijk?
    «Afgezien van deze eerder indirecte vorm van druk, is het niet denkbeeldig dat andere subtiele drukkingsmiddelen worden ingezet. Denk bijvoorbeeld maar aan een bijzonder trage administratieve afhandeling van een restauratiedossier. In Zeebrugge zouden ook bezwaren zijn geuit door parochianen. Een deftige huwelijksmis zou natuurlijk niet mogelijk zijn met een bende asielzoekers in de kerk.»
    «Toch had de parochiepriester natuurlijk tegen de schenen van de regering kunnen schoppen door de asielzoekers niettemin toegang tot zijn kerk te verlenen. De Kerk beschrijft zichzelf immers graag als een kritische instantie, die de bestaande maatschappelijke toestand in vraag stelt. Mgr. Vangheluwe heeft in de Zevende Dag echter niet alleen naar de ongelijke verhoudingen tussen Noord en Zuid verwezen, maar heeft ook nog iets gezegd dat niet zo heel verstandig was en dat gelukkig aan de aandacht is ontsnapt. Hij zei namelijk dat hij een hele hoop gevallen kende waarbij mensen illegalen onderdak verlenen en zo de menselijke miserie trachten te verminderen.»
    «In de huidige maatschappij speelt perceptie echter een heel belangrijke rol, maar dergelijke kleinschalige initiatieven spreken niet tot de verbeelding en worden zorgvuldig verborgen gehouden. De reactie van de bisschop is dus zeer begrijpelijk, maar hij had dat beter niet gezegd. Niets belet de overheid om een huiszoeking te organiseren in het bisschoppelijke paleis. Zo zou men niet alleen de verblijfplaats van deze illegalen kunnen achterhalen, maar ook informatie kunnen verkrijgen om strafrechtelijke vervolgingen te onderbouwen. De bisschop had het natuurlijk heel goed bedoeld en wou de bijzonder pijnlijke situatie van illegalen aankaarten, maar was zich niet bewust van het gevaar voor de illegalen en voor zichzelf»
Veto: Hoe is het asielrecht bij de andere godsdiensten georganiseerd?
Martens: «Het Westen mag dan al doordrongen zijn van de christelijke cultuur, maar dat belet niet dat asielrecht ook in een moskee, in een synagoge of in een andere gewijde ruimte kan plaatsvinden. Wij zijn vertrouwd met het kerkasiel omdat het ontwikkeld is in het kerkelijk recht en in de strijd tussen paus en keizer, tussen kerkelijk en wereldlijk gezag meermaals gebruikt. Het idee is echter transponeerbaar. Men heeft het alleen nog niet ontdekt, anders zou men het zeker al hebben gebruikt.»
    «Misschien is een moskee in mindere mate een 'onaantastbaar' gebouw dan een kerk. Al vlug zou het oude verwijt van fundamentalisme aan de oppervlakte komen. Al kan men deze redenering ook omdraaien. We leven immers in een pluralistische samenleving, waarbij de verschillende culturen telkens hun eigen godsdienst met eigen gewijde ruimtes hebben. Asielrecht in een moskee of synagoge kan dus niet zomaar verworpen worden, al moet men natuurlijk rekening houden met de eigen regels van andere godsdiensten voor het gebruik van gebedsruimtes.»
    «Al zou men misschien kunnen opmerken dat de civiele overheden sneller zullen optreden als asiel wordt gezocht in een moskee. Of dat altijd zo zal zijn, is nog maar de vraag, een heleboel andere gevoeligheden speelt hier mee. Het hangt voor een belangrijk stuk af van politieke strekkingen, van diegene die in charge is. Zo is het niet denkbeeldig dat de huidige minister van Binnenlandse Zaken het moskee-asiel als bijzonder problematische percipieert, terwijl de minister van Justitie daar een hele andere visie over heeft.»
Veto: Wat kan een argument zijn om een kerk te bestormen?
Martens: «Het psychologische element is en blijft echter doorslaggevend. Het is immers heel moeilijk om een kerk te laten bestormen door elitetroepen. De minister zou de publieke opinie tegen zich in het harnas jagen. Het is voor de minister daarom erg belangrijk om te voorkomen dat er iets gebeurt. Asielzoekers zouden dus best zo snel mogelijk na de planning tot actie overgaan. Anders bloedt het, net zoals in Zeebrugge, leeg. Dan is er uiteraard niets meer om over te praten of te schrijven.»


"Vangheluwe zei dat hij niet onder druk was gezet door de burgerlijke autoriteiten, maar tegelijkertijd het omgekeerde leek aan te geven"



"Het Westen mag dan al doordrongen zijn van de christelijke cultuur, maar dat belet niet dat asielrecht ook in een moskee, in een synagoge of in een andere gewijde ruimte kan plaatsvinden"



--- Sluit dit venster ---