Studentenliederen onder de loep genomen

Peto Verbum

Met de Beiaardcantus hebben veel studenten weer de ideale uitvlucht om liters bier tot zich te nemen. Maar de drank dient natuurlijk ook om de kelen te smeren, zodat ze opnieuw het beste van zichzelf kunnen laten horen. In de ongetwijfeld toonvaste en oorstrelende liedjes kan je Latijnse, Afrikaanse of gewoon Nederlandstalige teksten ontwaren. Maar hoeveel studenten zouden al eens stilgestaan hebben bij wát ze tijdens zo'n cantus allemaal uitkramen?

Sommige van die liedjes betekenen immers meer dan wat oubollige wauwel over Wein, Weib und Gesang. Ze vertellen een stukje geschiedenis van uiteenlopende volken en maken deel uit van een rijke folklore. Hoog tijd dus dat we de leukste weetjes en smakelijkste legendes uit de studentencodex verzamelden.

Anti-burgerlijk

    Natuurlijk zou ook de Beiaardcantus geen 'echte' cantus zijn als hij niet begon met de Latijnse drinkliederen 'Io vivat' en 'Gaudeamus igitur'. Het huidige 'Io vivat' gaat terug tot 1817, toen de tekst in Groninger Studenten-liederen verscheen. Het werd waarschijnlijk naar het voorbeeld van het Leuvense 'A, a, a valeta studia' door een Leidse student geschreven. In het begin was het lied vooral aan de Nederlandse universiteiten gekend, maar het is intussen uitgegroeid tot één van de belangrijkste studentenliederen in Vlaanderen. Niet alleen wordt iedere student verondersteld de eerste en de derde strofe uit het hoofd te kennen, maar wordt 'Io vivat' ook staande gezongen.
    Dat geldt overigens ook voor 'Gaudeamus igitur'. De titel werd ontleend aan het middeleeuwse vagantenlied 'De brevitate vitae', maar de tekst onderging in de loop van de eeuwen wel enkele aanpassingen. De gedrukte versie uit 1781 werd zelfs wegens haar 'anti-burgerlijke' karakter door de universiteit van Halle in Duitsland in beslag genomen en de auteur, Christian Kindleben, werd voor het leven uit de stad geweerd.

Feuerzangenbowle

    Toch bestaan er heel wat misverstanden over de betekenis van sommige studentenliederen. Hoewel in 'Krambambouli' "dat schuimend blond studentennat" bezongen wordt, is ook dit lied in Halle ontstaan. Krambambouli is ook helemaal geen biersoort, want de naam werd oorspronkelijk voor 'Wachholder-Branntwein' gebruikt. Later werd het een verzamelnaam voor schnapps. Als Duitse studenten vandaag nog Krambambouli drinken, is dat een warme mengeling van wijn, rum, suiker en kruiden. Tijdens een Crambambulikneipe maken ze nog eens per jaar volgens een vast ritueel een ketel Feuerzangenbowle of krambambouli. Tijdens het lange proces wordt dan het lied 'Krambambouli, das ist der Titel' gezongen.
    Zulke veranderingen ontstaan dikwijls omdat niet iedereen de oorspronkelijke woorden begrijpt. De teksten worden dan in de eigen cultuur ingepast en beginnen een eigen leven te leiden. Zo bestaat er over de herkomst van 'Drie Schuintamboers' nogal wat discussie. Waarschijnlijk gaat om een verbastering van het Franse 'jeunes tambours' en niet om tamboeren die hun trommels schuin droegen. Ook van de "vice" uit de zevende strofe van 'Er waren drie studentjes' denken velen dat het op de vice-preses slaat, terwijl het een verwijzing is naar de vice-rector, die zijn boeltje mag pakken als de laatste student zich "doodgerold" - of te veel de omgeving van de Oude Markt bezocht - heeft.

Zeerover

    Het oude Vlaamse matrozenlied 'Al die willen te kap'ren varen' vertelt dan weer een stukje Duinkerkse geschiedenis. 'Te kap'ren varen' betekent immers zoveel als kapen en de baarden in het lied is een verwijzing naar de beruchte zeerover Jean Bart. Die kwam oorspronkelijk uit Vlaanderen, maar bood later toch zijn diensten aan Frankrijk aan. Ondanks zijn niet-adellijke afkomst wist Bart zich in de militaire hiërarchie omhoog te werken. Hij staat nog steeds bekend voor de manier waarop hij de Nederlanders en Engelsen bekampte. Door zijn onbehouwen houding aan het hof van Lodewijk XIV werd hij zelfs tot één van de mascottes van de Franse Revolutie uitgeroepen.
    Een andere historische tekst is 'Het lied van Hertog Jan'. Dit officieuze volkslied van Noord-Brabant verscheen voor het eerst in 1947, hoewel de auteurs lieten doorschijnen dat het al eeuwenlang meegaat. Het brengt hulde aan Jan I, hertog van Brabant, die de slag in Woeringen van de Keulse aartsbisschop won en zo Limburg inlijfde en onze contreien voor de dreigende verduitsing behoedde. Hij zou ook bekend staan als de dichter van een vijftal minneliederen in het Diets. Over de bekende passage 'Harba lorifa' bestaan vele theorieën. Dat 'harba' de Dietse naam voor Brabant is en 'lorifa' een verbastering van l'oriflamme, of gouden vlag, lijkt echter de meest aannemelijke.

Romantisch

    Niet alle studentenliederen vinden hun oorsprong in de omgeving van de Lage Landen. Sommige kwamen zelfs helemaal uit Zuid-Afrika overgewaaid. Of dat iets te maken heeft met de vergelijkbare taal en geschiedenis van de Vlamingen en Afrikanen laten we maar in het midden. 'Sarie Marais' is een voorbeeld van zo'n Afrikaans volksliedje. In Zuid-Afrika werd zelfs een heel Sarie Marais-dossier opgesteld over de herkomst van dit liedje.
    Ook hierover bestaan immers twee hypothesen. De meest verspreide theorie is in ieder geval dat 'Sarie Marais' genoemd is naar de plaatselijke boerin Sarie Nel. Eén van haar elf kinderen, Louis Nel, was predikant in het Boerenleger en vertelde rond een kampvuur over zijn moeder. Omdat er in het kamp alleen maar een Amerikaans liedjesboekje voorhanden was, speelden ze het populaire 'Ellie Rhee' op de piano. De soldaten vervingen dan de Amerikaanse termen door Zuid-Afrikaanse en Ellie Rhee door Sarie Marais. Na de oorlog werd het lied verder uitgewerkt en één van de bekendste Zuid-Afrikaanse volksliedjes was geboren. Een tweede aannemelijke denkpiste is dat ene Jepete Toerien de tekst voor zijn vrouw Susara Margaretha schreef, van wie de meisjesnaam Maré was. Dit vermoeden wordt nog eens gesterkt, doordat in een oudere versie nog een Sarie Maré bezongen wordt. Uitsluitsel over deze kwestie heeft het dossier evenwel nooit kunnen brengen.
    Een andere legende speelt zich rond 'Bonnie banks o' Loch Lomon'' af. Het lied over het romantische Schotse meer werd in 1746 door een soldaat van Bonnie Prince Charles geschreven. Die moest zich na een mislukte revolutie in Schotland verschansen. Er wordt het lot van twee van zijn in Carlisle - aan de Muur van Hadrianus - overgebleven soldaten verteld. Eén van hen zou geëxecuteerd worden, terwijl de andere vrijgelaten werd. De geest van de dode soldaat zou dan langs de 'low road' eerder aankomen dan zijn gezel, die over de woeste Schotse bergen, de 'high road', moest terugkeren. Een andere versie wil dan weer dat de veroordeelde soldaat tegen zijn vriendin zei: "You'll take the high road, and I'll take the low road, and I'll be in Scotland before you."

Syfilis

    Om bij het volgende lied terecht te komen, moeten we eigenlijk gewoon de Ierse Zee oversteken, want 'Cockels and Mussels' speelt zich af in het Dublin van de zeventiende eeuw. De heldin van het lied, Molly Malone, was volgens de legende een visverkoopster, die haar waar op straat verkocht, terwijl ze "Cockels and mussels" riep. Op 12 juni 1699 viel ze echter dood op straat neer. De dokter die het lijk onderzocht, stelde vast dat er twee mogelijke doodsoorzaken waren: ofwel was het meisje gestorven aan de tyfuskoorts - wat in die tijd zeker niet ongewoon was - ofwel was ze bezweken aan syfilis. Het gerucht ging immers dat de immens beborste Molly 's nachts haar naar vis stinkende kleren afgleed, om minder verhullende prullen aan te trekken. Zo ging ze dan als hoertje op zoek naar klanten, die ze vooral bij de studenten van Trinity College gevonden zou hebben. Ze werd de volgende dag al begraven, maar in Dublin is ze zeker nog niet vergeten. De legende vertelt namelijk dat je op rustige avonden nog steeds het gerammel van Molly's viskarretje kan horen.
    Zo ging het verhaal een eigen leven leiden, maar er zijn toch enkele - nogal bedenkelijke - pogingen geweest om haar bestaan te bewijzen. Zo zou Molly in feite Peg Woffington geweest zijn, de minnares van Charles II, en - Freud is immers overal - staan de cockels and mussels symbool voor de vrouwelijke genitaliën. Hoewel het duidelijk is dat het hier maar om een verhaaltje gaat, heeft dat de Dubliners er niet van kunnen weerhouden Molly diep in hun hart te bewaren. Naast het liedje heeft ze in Grafton Street, waar ze al die jaren haar vis en lichaam aan de man bracht, een standbeeld gekregen en staat 13 juni sinds 1699 bekend als de Internationale Molly Malone Dag.
    Voor de laatste legende blijven we alvast in dezelfde sfeer. 'Tom Dooley' is rond 1868 ontstaan en is gebaseerd op het leven van Thomas C. Dule. Die was verloofd met Ann Melton, maar had er zich ondertussen niet van kunnen weerhouden ook met ene Laura Foster een relatie aan te knopen. Bij haar had hij syfilis opgelopen en hij had die aan zijn verloofde doorgegeven. Ann eiste onmiddellijk dat hij Laura zou vermoorden, wat hij als trouw en loyaal man dan ook maar deed. Hij werd echter gevat en in de gevangenis zou hij dit liedje geschreven hebben. Voordat hij op 1 mei 1868 opgeknoopt werd, zong hij dit liedje als publieke biecht.
    Maar ook dit is maar een van de verklaringen. Het verhaal dat de meeste bronnen brengen, is dat van een soort 'vierhoeksrelatie' uit een goor roddelblad. Zowel de heldhaftige soldaat Thomas C. Dule als de sheriff Grayson hadden immers hun oog op Laura Foster én haar getrouwde zus Ann Melton laten vallen. Op een dag verdween Laura spoorloos en een aantal weken later werd haar lijk in een bos teruggevonden. Het spoor leidde naar Ann en Thomas, en ze werden beide gearresteerd. Hoewel het waarschijnlijk Ann was die Laura met een mes om het leven had gebracht en Thomas 'maar' het lijk begraven had, werd in 1868 alleen hij opgehangen. Thomas zweeg echter als een graf over de identiteit van de echte moordenaar, terwijl Ann een relatie zou aangeknoopt hebben met Sheriff Grayson en vrijgesproken werd.
    Misschien zijn het allemaal details die je alweer vergeten bent na je derde ad fundum, maar wie weet leer je nu leuke weetjes om in het achterhoofd te bewaren, als je je glas voor de zoveelste keer gulzig aan de lippen brengt.
Wim Gemoets
Voor wie meer te weten wil komen over de andere studentenliederen, is er nog altijd de webstek www.geocities.com/studentencodex


--- Sluit dit venster ---