Genderstudie over migrantenhuwelijk

Een schat van een bruid

Kristel Luyckx, een pedagoge gespecialiseerd in vrouwenstudies, voerde drie jaar geleden onderzoek naar man-vrouwverhoudingen in de Turkse gemeenschap. Ze interviewde vijftien jonge, gehuwde vrouwen over hun ideeën rond relaties. Uit bijgevoegd materiaal blijkt dat gearrangeerde huwelijken voor Turkse vrouwen met meer dan twintig procent in aantal gestegen zijn, terwijl Marokkaanse vrouwen zulke trouwerijen dan weer ouderwets vinden.

Luyckx ontving voor haar studie Antwerpse prijs 'Migranten in de stad'. Professor Marie-Claire Foblets van de KU Leuven stimuleerde haar om het onderzoek, aangevuld met reflekties van andere wetenschappers, te publiceren.
"Het huwelijk van de jonge bruid, die voor haar eerste huwelijksnacht wordt binnengeleid in de slaapkamer, die versierd is met de zelfgemaakte bruidschat, staat of valt met het bewijs van de maagdelijkheid van de bruid." Zuiverheid is één van de centrale thema's in het boek. Alle vrouwen in de studie ervaren 'het maagd zijn' als een evidentie, die ze aan de dochters willen overleveren. De mannen doen voor het huwelijk vaak seksuele ervaring op met niet-respektabele Belgische liefjes of met Turkse hoertjes. In westerse ogen lijkt dit het toppunt van diskriminatie. Toch worden veel vooroordelen weerlegd door de genuanceerde opvattingen van de geïnterviewden. Geen van hen twijfelt aan de deugd van de traditie, maar sommigen stellen zich de vraag waarom hun mannen eraan ontsnappen. Tevens verwijzen ze naar Belgische vrouwen, die bij een eerste verliefdheid hun maagdelijkheid en zelfrespekt verliezen.

Gillend

Er wordt in het boek ook verwezen naar onderzoek omtrent hoogopgeleide, Marokkaanse vrouwen in Nederland. Voor hen heeft de maagdelijkheid nog een symbolische waarde. Gediplomeerde migranten zouden de poort naar integratie vormen, maar voor Marokkaanse studentes is de realiteit vaak bikkelhard. Ze lijden onder de voorbeeldfunktie die hen toebedeeld wordt. Er is in zekere zin een dwang om twee rollen te spelen: de islamitische dochter en de westerse klasgenoot. Konflikten blijven niet uit: je mag niet naar de film en je begrijpt niet waarom, je wordt verliefd, maar een relatie aanknopen en een vriendje naar huis brengen is uit den boze. Een partner vinden is voor deze vrouwen dikwijls een heuse opdracht. De ideale is moslim, die de islamitische kultuur wil verderzetten. Toch bestaat er een duidelijke vrees dat deze mannen te konservatief denken en geen gelijkwaardige relatie. Deze Marokkaanse vrouwen hebben respekt voor het feit dat hun ouders hen een geschikte partner voorstellen, maar ze behouden zelf de keuze. De voorstelling van gillende, bij de sluier gegrepen, ontvoerde meiden blijken niet overeen te stemmen met de realiteit. Zowel in Marokko als in Nederland worden uithuwelijken als ouderwets ervaren en de meeste jongeren keuren het af.

Beroeps

Grootschalig onderzoek in Vlaanderen en Brussel toonde aan dat de Turkse vrouwengemeenschap zich traditioneler opstelt tegenover genderrelaties dan de Marokkaanse. Turkse vrouwen huwen vroeger en er worden duidelijk meer gearrangeerde en grensoverschrijdende huwelijken georganiseerd. Uit het onderzoek van Luyckx blijkt dat huwen door Turkse vrouwen beschouwd wordt als een levensdoel. Huwen is een plicht: mannen en vrouwen moeten gepaard door het leven gaan, alleen God kan op zichzelf bestaan. Gedurende hun jeugd worden de meisjes voorbereid op hun plichten binnen het huwelijk: ze leren huishoudelijke taken, letten op zusjes en broertjes en volgen beroepsonderwijs in het teken van hun latere rol als echtgenote. Een aantal onder hen trouwt zeer jong, vanaf vijftien al, om de reeds aangevatte onderhandelingen te ontvluchten. De gearrangeerde huwelijken vinden plaats als de vrouwen twintig of iets jonger zijn. Het initiatief gaat uit van de familie van de man. Moeder en dochter informeren zich naar de kwaliteiten van de kandidaat: belangrijke eigenschappen zijn werklust, er rustig uitzien, niet roken, niet drinken, niet gokken. Wanneer de vader toestemming heeft gegeven, gaan de formele onderhandelingen van start. Het ligt niet voor de hand dat de meisjes dan al echt gesprekken voeren met de partner die hen voorgesteld is. Weigeren zou nog mogelijk zijn, maar vele dochters vertrouwen op de keuze van hun ouders.
Twaalf vrouwen in het onderzoek huwen met een man uit Turkije. Uit kwantitatief onderzoek is gebleken dat begin jaren '80 niet eens zestig procent van de Turkse vrouwen voor een partner uit het land van herkomst kozen. In 1990 is dat opgelopen tot meer dan tachtig procent. De beginperiode van het huwelijk is vaak heel zwaar. De mannen geraken moeilijk aan werk, vervelen zich en voelen zich totaal vervreemd. De vrouwen, die hier al jarenlang wonen, worden kostwinner en moeten alle administratieve verantwoordelijkheid dragen, hoewel ze daar niet op voorbereid zijn. Velen vinden dit problematisch en voelen zich niet meer echt vrouw. Meestal gaat alles beter als de mannen werk gevonden hebben.

Schoonmoeders

Drie vrouwen vluchtten van de huwelijksonderhandelingen en huwden zeer jong met een 'Turkse' Belg. De traditie wil dat het pasgehuwde koppel gaat inwonen bij de schoonouders. Ook dit loopt niet altijd van een leien dakje. De jonge vrouwen zijn vaak opener opgevoed en gaan buitenshuis werken, maar worden verondersteld zich over te leveren aan zware huishoudelijke taken. Eens het koppel onder schoonmoeder's vleugels vandaan komt, wordt het leven aangenamer.

Feministen

Feminisme en emansipatie zijn voor de Turkse vrouwen geen na te streven fenomenen. Emansipatie wordt beschouwd als ten top gedreven Westers individualisme. "Turkse vrouwen waren in feite al veel sneller geëmansipeerd dan Belgische vrouwen; ze hadden bijvoorbeeld vroeger stemrecht. Turkse vrouwen hebben zeker medezeggenschap. Ik heb dat bij mij thuis gezien: als mijn moeder tegen een bepaalde beslissing van mijn vader was, dan kwam die er gewoon niet." De vrouwen voelen zich niet gedwongen in de rol die ze bekleden, maar beklemtonen dat ze hebben gekozen voor het hun voorgestelde huwelijk. Ze zijn iemand in de kollektiviteit, verbonden met familie en de Turkse gemeenschap. Individuele autonomie wordt niet bewonderd, samenhorigheid is het belangrijkste. "Als je elkaar graag ziet en als je voorbestemd bent om elkaar graag te zien, dan word je verliefd. Dan zie je elkaar graag. Dan pas je je aan. Als je heel wat verwachtingen die Belgische vrouwen hebben, niet hebt, dan is een relatie zoals bij ons perfekt mogelijk."

De studie van Kristel Luyckx is op verschillende vlakken zeer verhelderend. De diepgaande interviews laten je toe door te dringen in de gedachtengang van de Turkse vrouwen van de tweede generatie. Dit is iets wat bij kwantitatief onderzoek niet mogelijk is. De levensverhalen maken het geheel zeer toegankelijk. Maar deze wetenschappelijke metode heeft ook haar minpunt. De onderzoekster geeft toe dat ze bepaalde kandidaten verwierf dankzij de sneeuwbalprocedure. De eerste informanten, die aangeworven werden via een Vlaams integratiecentrum voor migranten, gaven op hun beurt nieuwe namen door. Uiteraard is de representativiteit van het onderzoek dan ook zeer beperkt. De vraag is of ongelukkig getrouwde vrouwen even spontaan meewerken aan dergelijk onderzoek. Zo haalt Luyckx bijvoorbeeld aan dat maar één van de vrouwen niet buitenshuis gaat werken, terwijl uit onderzoek van de VUB blijkt dat slechts vijfentwintig procent van de vrouwen van de tweede generatie een baan heeft. De reflekties van andere deskundigen achteraan in het boek zijn daarom zeer gepast.
Nathalie Van Leuven
'Liefst een gewoon huwelijk? Kreatie en konflikt in levensverhalen van jonge migrantenvrouwen', Kristel Luyckx, Acco, 196 pagina's.



Inhoud