De zaak-Öcalan: Turkije, het Westen en de Koerden

Koerden werden plotseling 'Bergturken'

Het doodsvonnis van Abdullah Öcalan, de leider van de Koerdische Arbeiderspartij (PKK), zou er nooit geweest zijn als Turkije de demokratie en de mensenrechten zou respekteren. En als Europa, waar Turkije zo graag zou bij aansluiten, meer vastberadenheid had getoond bij het verdedigen van zijn principes. Dat zijn de konklusies van het boek De zaak-Öcalan dat een kritische en historische analyse maakt van de onderdrukking van de Koerden in Turkije.

Op maandag 15 februari 1999 werd Abdullah Öcalan in de Keniaanse hoofdstad Naïrobi ontvoerd en naar Turkije overgevlogen. Daarmee kwam een einde aan een lange vlucht, die begon toen Syrië hem in het najaar van 1998 onder bedreiging met oorlog door Turkije de deur wees.

Op 31 mei begon op het gevangeniseiland Imrali in de Zee van Marmara een proces wegens hoogverraad en separatisme tegen de man die bijna vijftien jaar lang de oorlog van de PKK leidde tegen het Turkse leger. Dat Öcalan de op 29 juni 1999 uitgesproken doodstraf zou krijgen, was zeker. Enkel de vraag of dit vonnis zou worden uitgevoerd, bleef open. Vorige week donderdag werd dit vonnis echter bevestigd in hoger beroep.

Offensief

Na de zoveelste staatsgreep van de Turkse generaals moet de PKK in 1980 uit Turkije vluchten. De harde repressie van generaal Kenan Evren werd een voedingsbodem voor de PKK. In augustus '84 lanseert de Koerdische guerrilla zijn offensief in Turkije. Gedurende vijftien jaar verliezen 30.000 mensen het leven, worden meer dan 3000 dorpen vernietigd, honderdduizenden Koerden verjaagd en verdwijnen duizenden in de gevangenis. Zowel Turken als Koerden vermoorden vele onschuldigen.
Wat aan deze burgeroorlog voorafging, kan u lezen in het boek De zaak-Öcalan, uitgegeven bij Epo. Paul Vanden Bavière (journalist en Midden-Oostenspecialist) maakt samen met enkele co-auteurs een historische analyse van de Koerdische kwestie: van de neergang van het ooit multikulturele en multinationale Ottomaanse Rijk tot het ontstaan van een ultra-chauvinistische Turkse republiek.
Na de Eerste Wereldoorlog rees uit de puinen van het oude Ottomaanse Rijk de gestalte op van generaal Mustafa Kemal. Kemal was de stichter van de 'moderne' republiek Turkije. Zijn ideaal was de 'natie-staat' en om dit te verwezenlijken lijmde Kemal de Koerden als bondgenoten om Armeniërs en Grieken uit te roeien of het land uit te jagen. Maar na '24 verbrak de grote generaal zijn beloftes en verbood alles was Koerdisch was -- hij doopte hen om tot 'bergturken'. Om zijn assimilatieteorie een duwtje in de rug te geven, liet hij het parlement een deportatiewet stemmen om de Koerden te verspreiden over het land. De Turkse grondwet ontkent het bestaan van de Koerden en verbiedt elke vorm van kulturele ekspressie die niet-Turks is. Toen Atatürk in 1938 stierf, wierpen de militairen zich op tot behoeders van zijn erfenis. Nog altijd beheersen en kontroleren ze de Turkse politiek.
Folteren, een koerante praktijk in Turkse gevangenissen, is een van de manieren om de Koerdische minderheid monddood te maken. De sijfers over de schendingen van de mensenrechten zijn niet hoopgevend. Turkije is ook het land met het grootste aantal schrijvers en journalisten in hechtenis. Wie het ooit waagde zijn mening te uiten over de Koerdische kwestie heeft de muren van een gevangenissel leren kennen.
Paul Vande Bavière vermeldt ook het verhaal van Med-TV, de Koerdische satellietzender. De doelstelling van Med-TV is de Koerdische taal en kultuur te bevorderen. De Turkse regering heeft op verschillende manieren geprobeerd de zender het zwijgen op te leggen. In 1996 vielen tweehonderd Belgische rijkswachters van de anti-terreureenheid de produktiestudio's van Med-TV in Denderleeuw binnen. Terzelfdertijd werden raids uitgevoerd op de hoofdzetel in London. Het doel van deze akties -- die niets opleverden --was bewijsmateriaal te vinden voor het witwassen van zwart geld en van wapen- en drughandel.

Zuidflank

Als Turkije in de westerse media ter sprake komt, heeft men het dikwijls over de repressieve politiek ten aanzien van de Koerden en de massale schendingen van de mensenrechten. Deze problemen hebben ertoe geleid dat Turkije vooralsnog niet werd opgenomen in de lijst van de landen die kandidaat zijn voor toetreding tot de Europese Unie. De auteurs van De zaak-Öcalan vragen zich af of het westen werkelijk zo begaan is met het lot van de Koerden. In het boek wordt aangetoond dat diverse landen van de EU Turkije door dik en dun steunen en in NAVO-verband mee de verantwoordelijkheid dragen voor de militaire opbouw van het land.
Tijdens de Koude Oorlog was Turkije van vitaal belang voor de NAVO-defensiegordel aan de zuidflank van de Sovjet-Unie. Nadien zag het westen in dat Turkije een essentieel steunpunt vormde voor de belangen in twee immense olieregio's: de olievelden in het Midden-Oosten en de Kaukasus.
Redakteur Vanden Bavière noemt in het gesprek met Veto de Belgische politiek hypokriet: "Twintig jaar geleden annexeerde Marokko de Westelijke Sahara en Indonesië Oost-Timor. Er hebben daar genocides plaatsgevonden en er zijn kampen opgericht, maar daar heeft geen enkel land van wakker gelegen. Het heeft België nooit verhinderd om wapens te leveren. Het summum van hypokrisie werd vorige week donderdag en vrijdag bereikt op een topkonferentie van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) in Istanbul. De OVSE is een organisatie die zeer sterk de nadruk legt op demokratie, mensenrechten en minderheidsrechten. Ze vergaderen op een plaats waar al vijftien jaar oorlog en deportaties zijn, maar er wordt met geen enkel woord gerept over de problemen in Turkije en dat terwijl men zich aanmatigt dat men overal kan tussenkomen in een land met een intern konflikt. Men gaat uitvoerig in op de honderdduizenden Kosovaren, maar de Koerden worden niet vermeld."

Doodvonnis

Hoe groot is de slag die de Turkse staat thans aan de Koerdische zaak kan toebrengen met het proces van Öcalan? Zal zij erin slagen de Koerden te duwen in een definitief aanvaarden van hun lot, nu de guerrillero's zich terugtrekken naar de Koerdische gebieden buiten de Turkse staatsgrenzen? En wat zal er met Öcalan gebeuren? Vanden Bavière: "De terechtstelling van Öcalan zou de toetreding tot de Unie bemoeilijken. Bovendien moet het doodvonnis door het parlement bekrachtigd worden. Dan is er nog de president die een vetorecht heeft en de straf kan laten omzetten in levenslang. De advokaten gaan klacht indienen bij het Europese Hof voor de Mensenrechten op basis van de schending van artikel zes van het EVRM, dat iedereen een eerlijk proces waarborgt. Het is natuurlijk wel mogelijk dat de politieke kontekst in Turkije verandert en men zich niets aantrekt van de procedure voor het Hof en Öcalan terechtstelt."
Ondertussen stuikt de PKK niet in elkaar zonder Öcalan. Vanden Bavière: "De leiding wordt nu waargenomen door een zeven leden tellende raad, met ook de broer van Öcalan. De Koerdische guerrilla is echter geëvolueerd van een kommunistische strijdbeweging tot een patriottische. De sociale strijd, het opkomen voor ekonomische gelijkheid en sociale emansipatie, heeft de PKK laten vallen. In de jaren negentig draaien hun eisen vooral rond kulturele rechten voor de Koerden."
Sommige PKK-voormannen waarschuwen ervoor de gematigde woorden van Öcalan vanuit de gevangenis niet al te ernstig te nemen. De kans bestaat immers dat Öcalan kompleet gemanipuleerd wordt. Zij willen doorgaan met hun strijd tegen de onderdrukking. En zo draait de sirkel van geweld rustig rond.
Bart De Schrijver


Inhoud