Ludo De Witte over Lumumba en Mobutu

"De regering-Eyskens was op zijn minst medeverantwoordelijk voor de moord op Lumumba"

Ludo De Witte is van opleiding geen historicus, maar socioloog. Toch heeft hij een lijvige, stevig onderbouwde geschiedkundige studie geschreven, waarin hij het verhaal van de onafhankelijkheid van Kongo hervertelt. In 'Crisis in Kongo' legt hij veel nadruk op de weinig positieve rol die de Verenigde Naties, de Verenigde Staten en de Belgische regering daarin speelden. Aan de hand van een heel aantal vertrouwelijke dokumenten uit de archieven van de VN rekonstrueert hij nauwkeurig de laatste jaren van de Belgische kolonie, en de eerste van het diktatoriale regime van legerleider Mobutu. Zijn onderzoek werpt een onthutsend nieuw licht op de gebeurtenissen die de geschiedenis van de Belgische ex-kolonie bepaald hebben. Volgende week maandag gaat de auteur over deze zaken met twee andere Kongokenners in debat. Deze week moet hij het met een paar Vetoredakteurs doen.

Veto: Wat erg opvalt in uw boek is de enorme sympathie waarmee u spreekt over Patrice Lumumba. U draagt uw studie ook aan hem op, en lijkt erg karig met kritiek. Vanwaar deze houding?
Ludo De Witte: «Mijn bewondering voor die man is gegroeid in de loop van de drie jaar dat ik aan mijn onderzoek heb gewerkt. Het beeld dat ik van hem had toen ik eraan begon was sterk beïnvloed door al wat ik erover gelezen heb, en dat was zeer negatief. Een journalist heeft ooit alle artikels over hem in de Belgische pers van de jaren zestig herlezen, en geschreven dat het niet zeker is dat Hitler in de Belgische pers ooit met evenveel razernij behandeld is als Lumumba. Hij wordt afgeschilderd als de baarlijke duivel. Maar nu ik de laatste jaren van Lumumba heel minutieus heb onderzocht, heb ik een enorme bewondering gekregen voor zijn politieke vooruitziendheid, zijn konsekwente opstelling, zijn principevastheid.»

«Ik denk wel dat mijn boek het meest kritische boek over Lumumba dat ooit geschreven is. Ik geef toch ook kritiek op hem. De grootste kritiek die men kan maken is dat hij in het begin zo naïef gereageerd heeft op de VN, en dat dat uiteindelijk zijn kop heeft gekost. Maar als men vandaag in Zaïre komt valt het op dat de mite Lumumba, wat hij symboliseert, nog steeds gekoesterd wordt door miljoenen Afrikanen. Ook in de kunst zie je dat: er zijn duizenden en duizenden taferelen die teruggrijpen naar die periode en naar de figuur van Lumumba. Dat heeft ten dele te maken met het feit dat hij het 'voordeel' had jong te sterven, en met de dramatische omstandigheden waarin hij aan zijn eind is gekomen. Hij is een symbool geworden.»

Puzzel

Veto: Werpt uw onderzoek zo'n nieuw licht op de moord op Lumumba, dat u het nodig vindt er een boek van vijfhonderd bladzijden aan te wijden?
De Witte: «Er zijn drie grote bestanden van bronnen over die periode: de archieven van de Verenigde Staten, dat al onderzocht is, het Belgische materiaal, dat nog niet toegankelijk is, en de VN-archieven. Het vernieuwende is dat ik voor het eerst die VN-archieven heb onderzocht. Daar is het boek dan ook op toegespitst: welke rol hebben de VN eigenlijk gespeeld in dat drama? Het politieke belang van het boek is de ontluistering van de mite dat de VN op een onpartijdige wijze zou zijn tussengekomen in de Kongokrisis. Het is zo dat de VN eigenlijk het omgekeerde gedaan heeft van wat ze gevraagd waren te doen. Uiteindelijk, toen Lumumba daartegen in het verzet kwam, heeft de VN zowel president Kasavubu als kolonel Mobutu geholpen om de macht te grijpen en Lumumba politiek uit te schakelen.»

«Wat de moord op Lumumba zelf betreft, heb ik geen nieuwe informatie gevonden. Wel is de analyse in mijn boek volslagen nieuw, in die zin dat ik voor het eerst alle stukjes van de puzzel die de laatste vijfendertig jaar rond de moord zijn vrijgekomen, heb samengebracht. Tot voor kort werd de moord op Lumumba afgedaan als een zaak onder Afrikanen. Als je alle gegevens samen neemt, dan blijkt ondubbelzinnig dat, zowel wat de politieke opdrachtgeving betreft, als de praktische uitwerking, dat van a tot z de Belgische regering mee verantwoordelijk gesteld moet worden voor de moord op Lumumba.»

Effektief

Veto: De geschiedenis moet dus herschreven worden?
De Witte: «Dat lijkt mij wel. Er bestaan heel wat hardnekkige mites omtrent de rol van de westerse mogendheden in Kongo, zeker ook in de 'officiële' geschiedschrijving. Het is geen toeval dat bijna alle interessante boeken over dit onderwerp komen van mensen die buiten de klassieke geschiedschrijving staan. Meestal wordt de minder rooskleurige aspekten van de zaak weggeduwd, hoogstens in kleine voetnootjes opgenomen. Ik begrijp dat wel min of meer; mensen die de officiële instanties nodig hebben om in archieven binnen te raken maken het zichzelf niet gemakkelijk door over die zwarte bladzijden uit de Belgische geschiedenis te schrijven. Maar het beeld mag wel eens bijgesteld worden.»
Veto: Hoe zit het met het precieze aandeel van de Belgen in de moord zelf? Hebben ze mee de opdracht gegeven, of hebben ze ook effektief geholpen de moord uit te voeren?
De Witte: «Nadat Kasavubu op volslagen ongrondwettelijke wijze eerste minister Lumumba had afgezet -- met hulp van de VN nog wel -- werd het duidelijk dat Lumumba het initiatief dreigde te hernemen. Het Kongolese parlement sprak zijn steun uit voor Lumumba, en gaf hem zelfs volmachten om de krisis te beredderen en de facto president Kasavubu opzij geschoven. Op dat ogenblik liet de Belgische minister van Buitenlandse Zaken aan zijn ondergeschikten weten dat "de autoriteiten de plicht [hebben] om Lumumba onschadelijk te maken". Dat ze daarmee niet bedoelden politiek onschadelijk maken, wordt even later duidelijk. Enkele dagen na die uitspraak heeft Mobutu namelijk zijn eerste coup gepleegd: Lumumba werd daarbij politiek uitgeschakeld. Een week nadien liet de Belgische minister van Afrikaanse Zaken echter aan zijn ondergeschikten weten dat "het belangrijkste na te streven doel in het belang van Kongo, Katanga en België de definitieve eliminatie van Lumumba [is]." Bovendien werkte de CIA tegelijkertijd aan een andere moordpoging, en gebruikte dezelfde formulering.»

Vaas

«Uit telegrammen blijkt dat in januari '61, toen Lumumbistische krachten het hele grondgebied dreigden te veroveren en Lumumba te bevrijden, de Belgische regering verwoede pogingen heeft ondernomen om Lumumba, die gevangen zat in een van Mobutu's kerkers, weg te krijgen naar een van de twee provincies die zich afgescheurd hadden, Kasaï en Katanga, en waar Belgen de plak zwaaiden. In Kasaï was Kalonji de baas, en die had op voorhand laten weten dat, mocht hij Lumumba ooit in handen krijgen, hij dan van Lumumba's schedel een vaas zou maken. Dat was bekend.»
«Het alternatief was Katanga, maar het was geweten dat de eigenlijke sterke man aldaar, Tshombe's adjunkt, hetzelfde soort plannen koesterde. Toen de Belgische ministers het bevel gaven om Lumumba aan een van die twee provincies uit te leveren, tekenden ze bewust zijn doodvonnis. Terzelfdertijd is het duidelijk dat de werkelijke machthebbers in Katanga, waar hij naartoe werd gevoerd, de Belgen waren. Tshombe was een marionet; alle werkelijke beslissingen werden door de Belgen genomen. Ook de operatie om Lumumba van kant te maken was volledig in handen van Belgen, tot en met het in stukken snijden en oplossen in zwavelzuur van Lumumba's lijk. De CIA heeft ook wel huurdoders gestuurd, maar heeft ze teruggetrokken toen Lumumba in de handen van Mobutu viel, omdat het politiek te gevaarlijk was.»

Champagne

Wat was de rol van de VN bij de moord?
De Witte: «Ik heb geen dokumenten gevonden die aantonen dat de VN betrokken was bij de moord zelf. Maar dat betekent niet dat ze er niets mee te maken hebben gehad. Temeer omdat het duidelijk is dat de VN vanaf het begin van alles op de hoogte was: binnen het uur was de VN-kommandant in Katanga op de hoogte van de komst van Lumumba. Diezelfde dag komt er geen enkele reaktie van de VN. Ook de dag erna niet. Pas na twee dagen, als in de koloniale milieus in Elisabethstad (Lubumbashi), in Katanga, de champagne al gevloeid had, heeft de VN officieel gereageerd: de sekretaris-generaal heeft een 'nota van bezorgdheid' gestuurd.»
Veto: Als de Belgen dan toch de baas waren in Katanga, en de ekonomische belangen zich daar situeerden, waarom heeft België dan nooit de onafhankelijkheid van Katanga formeel erkend en de rest van Kongo aan de Kongolezen gelaten?
De Witte: «Op diplomatiek en internationaal vlak was Katanga een dusdanige pariastaat dat er geen schijn van kans was dat het ooit als onafhankelijke staat zou erkend worden binnen de VN. Zelfs het apartheidsregime van Zuid-Afrika, of Rhodesië durfden het niet aan om Katanga te erkennen. Het was een dusdanige grap dat niemand het au sérieux kon nemen. Bovendien waren er ook nog belangrijke belangen buiten Katanga: in Kasaï bijvoorbeeld zijn enorme diamantvoorraden.»

Katanga

«De belangrijkste reden was echter dat Lumumba politiek geëlimineerd moest worden; het volstond niet Lumumba de plak te laten zwaaien in de rest van Kongo. Die man had een dusdanig charisma en had in de praktijk aangetoond dat hij zei wat hij deed en deed wat hij zei, dat in het westen een enorme angst heerste voor hem en zijn volgelingen. De strategie van het westen en ook van de VN was niet Katanga als een onafhankelijke staat uit te bouwen, maar wel Kongo rond Katanga herop te bouwen. Dat was ook wat Tshombe wilde. Hij stond te wachten om onderhandelingen te beginnen met het centrale gezag, om tot een hereniging te komen. Maar eerst moest die Lumumba daar weg.»

Koe

Veto: Wat was Mobutu's rol op dat moment? Gebruikten de Belgen hem ook, want hij was toch nog informant voor de Belgische Staatsveiligheid geweest?
De Witte: «Dat was nog vóór de onafhankelijkheid. Daarna is hij eigenlijk door Lumumba opgenomen in zijn partij, en het is in het zog van Lumumba dat hij carrière gemaakt heeft. Maar op het moment van de Belgische en de VN-interventie had hij geen invloed. Pas op het ogenblik dat Kasavubu Lumumba had afgezet en bleek dat het parlement Lumumba's kant koos, realiseerde het westen zich dat ze noodzakelijkerwijze een beroep moesten doen op het leger om het parlement opzij te schuiven. Mobutu's leger was de ultieme kaart die het westen nog kon uitspelen om Lumumba van de macht af te houden.»

Huurlingen

«De VN heeft op beslissende wijze de coup van Mobutu gesteund door massaal soldij en voedsel ter beschikking te stellen van zijn troepen. Mobutu beloofde de soldaten uit te betalen op voorwaarde dat ze zijn kant kozen, tegen Lumumba.»
Veto: Mobutu heeft dan later ook Tshombe uit de weg geruimd. Waartoe diende dat dan?
De Witte:«Dat is vier, vijf jaar later gebeurd. Na de likwidatie van Lumumba en andere nationalistische leiders, dreef het regime op de militaire macht van Mobutu. Er werd wel gepoogd een parlementaire façade op te trekken, maar veel stelde dat niet voor. Maar onderhuids bleef het ongenoegen over het nieuwe bewind van Mobutu en Kasavubu bestaan, en dat heeft dan geleid tot een gigantische volksopstand in '64. Op een periode van enkele maanden hebben de rebellen, de Simba's, tweederde van het land veroverd. Op dat ogenblik heeft Mobutu Tshombe heropgevist, samen hebben zij huurlingen ingeschakeld en is er een Belgisch-Amerikaanse interventie op gang gekomen.»
«Vanuit het zuiden van Katanga is een heroveringsoperatie begonnen met een gemechaniseerde brigade, waar ongeveer driehonderdvijftig Belgische officieren aan deel genomen hebben, met steun van huurlingen. In een zee van bloed hebben zij het land heroverd. De konservatieve schattingen gaan over honderdduizenden Kongolezen die vermoord zijn, ernstige auteurs zeggen dat misschien wel een miljoen mensen vermoord is. Die terreur heeft gemaakt dat de bevolking volledig platgeslagen, gedemoraliseerd was en dat Mobutu definitief zijn diktatuur kon vestigen. Hij heeft de politieke klasse opzijgeschoven en openlijk de tweede republiek uitgeroepen, die eigenlijk nog tot op vandaag voortduurt. Dat bloedbad wordt echter doodgezwegen.»

Klasse

«Eigenlijk kan men zeggen dat de Kongokrisis het eerste moment in de geschiedenis was, waarop de leidende kringen van België in hun fundamentele belangen geraakt werden. De wereldoorlogen natuurlijk uitgezonderd, maar toen was de leidende klasse niet meer in staat normaal te funktioneren of terug te slaan. Ten tijde van de Kongokrisis waren ze dat wel.»
Benny Debruyne
Martijn Graumans


Inhoud