De Tijd speelt nieuw Nederlandstalig stuk

Vastgeroest tussen Lichtervelde en Lendelede

De Tijd komt weer naar Leuven. Het toneelgezelschap van Lucas Vandervorst trekt momenteel het land door met het stuk 'Montagnes Russes', en zal ook één avond zijn tenten in onze universiteitstad opstellen. Het stuk dat ze komen spelen is een nieuwe tekst van een Belgisch schrijver, en gaat drie uur lang over een kind, en over een kermis waarop de hoofdattraktie, de zogenaamde Montagnes Russes, ontbreekt.

Lucas Vandervorst staat bekend als een regisseur die het zichzelf en zijn toneelspelers niet makkelijk maakt. Een paar jaar geleden bewerkte hij nog een zware roman van de Russische schrijver Toergenjev tot de voorstelling 'Vaders en Zonen', en vorig jaar voerde hij met zijn gezelschap De Tijd zomaar even de Metamorfosen van Ovidius op. Zeker geen voordehandliggend, maar wel boeiend en geslaagd toneel. Voor de tweede voorstelling van dit jaar gaf hij een schrijfopdracht aan akteur, bewerker en vertaler Filip Vanluchene.

Die bezorgde De Tijd al eerder teksten: in 1990 schreef hij 'Cassanova', een portret van de legendarische versierder in zijn laatachttiende-eeuwse nadagen, en vorig seizoen nog vertaalde hij voor hen 'Agatha' van Marguerite Duras. Tussenin schreef hij 'Hotel Terminus' en 'De Rafaëls', allebei gespeeld door De Korre in Brugge, onder regie van Bob De Moor.
Maar voor de tijd dat hij zelf stukken begon te schrijven, was hij al als vertaler en akteur aktief in het Belgische toneelwereldje. Hij kwam in kontakt met de Italiaanse teatermaker Dario Fo, en vertaalde heel wat van zijn stukken. Die werden dan gespeeld door Jan Decleir en de Internationale Nieuwe Scène. Daarnaast stond Filip Vanluchene op de planken bij ondermeer NTG, Arca en het Brialmontteater, het gezelschap van Dries Wieme.

Vertikaal

Montagnes Russes, zijn meest recente stuk, speelt zich af in een naamloos dorp ergens in West-Vlaanderen, waar twee zussen en een broer na de dood van hun ouders nog steeds samen in het ouderlijk huis wonen. Er woont ook een zekere Doornaert, die niet van de familie is, en de rol speelt van bekrompen en moraliserende buitenstaander, die de grote spanningen van het gezin langzaam tot een hoogtepunt ziet naderen. EŽn van de tema's waar het stuk om draait, is namelijk een pijnlijke insestzaak, verbonden met een detective-achtig whodunit-element. Centraal in het stuk staat namelijk het zevenjarige kind Patrick, van wie het niet duidelijk is wie eigenlijk de ouders zijn.
Het enige dat ons als toeschouwer aanvankelijk duidelijk wordt, is dat Marie-Rose, een van de zussen, gespeeld door Rita Wouters, officieel geldt als zijn moeder, en dat Doornaert (Dirk Buyse) zich als zijn vader wil laten registreren. Maar het blijkt dat broer No'l en zus Nadia, gespeeld door Tom Van Dyck en Tania Van der Sanden, ook een speciale band met de jongen hebben. Allerlei verwikkelingen en spanningen die daaruit voortkomen, maken dat het wankele evenwicht in huis al snel grondig wordt verstoord.

Aktentas

Maar ook krachten buiten het gezin plegen een zware aanslag op dat evenwicht. Op een bepaald moment verschijnt namelijk een notaris -- Jobst Schnibbe -- samen met een ploeg landmeters ten tonele. Ze zeggen wel dat ze komen als voorbode van de jaarlijkse kermis, maar Doornaert gelooft het niet, en de drie verwanten voelen zich steeds meer bedreigd door onteigening, en dus verandering.
De Montagnes Russes, een soort spektakulaire kermisachtbaan, speelt als symbool een zeer belangrijke rol in het stuk. Het is een attraktie die maar eens om de zeven jaar naar het dorp komt, en telkens een soort nieuw tijdperk inluidt. Omdat de Montagnes Russes telkens veranderingen teweegbrengt, wordt ze door de vastgeroeste mensen van het dorp wel gevreesd, maar ook het feit dat ze niet komt, doorbreekt een zekere regelmaat, en brengt onzekerheid en angst met zich mee. Er volgen dan bekentenissen en beschuldigingen, en niemand is bestand tegen de druk van opgekropte gevoelens en herinneringen. Oude wonden gaan weer open en herinneringen worden levend.

Stoelen

Met Montagnes Russes krijgen we een stuk te zien in de tipische teatertraditie van De Tijd: minimalistisch, fragmentarisch en vooral subtiel. Die subtiliteit begint al met het bescheiden decor van vaste toneelbouwer Erik Lagrain. Zijn opgehangen vezelplaten, houten plankenvloer en tientallen limonadeflessen roepen een eenvoudige, huiselijke sfeer op, net als de grote houten tafel in de 'Metamorfosen' van vorig jaar dat deed. Maar de subtiliteit zit vooral in de speelstijl die de akteurs van De Tijd eigen is.
De vijf mensen op het toneel lijken eerder vertellers met elk hun verhaal, dan personages die samen in hetzelfde verhaal zitten. Ze spreken niet tegen elkaar, hoogstens tegen stoelen of over elkaar. Er worden wel uitvoerige betogen afgestoken, maar elk persoonlijk kontakt ontbreekt, altans op het verbale vlak: onderhuids en onderbewust sudderen wel allerlei geheimen, maar die lijken te groot om in woorden te worden uitgedrukt. Dezelfde soort subtiliteit is tenslotte terug te vinden in de akties van de personages, of het ontbreken ervan. Vandervorst lijkt te hebben gekozen voor een verregaande abstrahering van de handeling, zodat er, naast het al genoemde gebrek aan interaktie, ook met bewegingen nogal spaarzaam omgesprongen wordt.

Boekje

Dat alles maakt elke aktie natuurlijk dubbel belangrijk, en betekent dat de toeschouwer zijn aandacht dus goed bij het spel moet houden. Daarom is het jammer dat het stuk bijna drie uur moet duren: dit is zwaar voor de akteurs en het voor publiek. De koncentratie van beiden, en uiteindelijk de tekst en het toneelspel lijden hier onvermijdelijk onder. Ook de lokatie van het stuk, de grote Stadschouwburg, is niet de meest aangewezen plaats voor dit stuk: het vraagt om een intiem zaaltje zoals het Stuc er één heeft, waar de toeschouwers dichtbij de scène zitten, en de akteurs niet ver weg op een podium subtiel staan te zijn.
Montagnes Russes is een stuk dat heel wat inspanning vraagt van het publiek: er is bijvoorbeeld geen rechtlijnig verhaalverloop, maar eerder een soort cyclische tijdsbeleving, en de gewone logika is opzij gezet voor een komplexe, associatieve samenhang. Bovendien is het stuk niet echt eenduidig te noemen, maar wel erg lang. Voor de toeschouwer die moeite wil doen is dit zeker een interessant toneel, maar enige ervaring, geduld en inzicht zijn wel vereist. Wie het stuk liever zelf leest, of na het kijken zo entoesiast is dat hij het thuis ook eens wil proberen, vindt de toneeltekst bij uitgeverij Bebuquin.
Martijn Graumans
De Tijd speelt Montagnes Russes op woensdag 17 januari in de Stadschouwburg. Het stuk begint om 20.00 u, en toegang kost 450 of 400fr.


Inhoud