“We hebben geen prikkeldraad aan onze grenzen hé”

Wat als het Verdrag van Schengen opgeheven zou worden?

16 april 2016
Interview
Auteur(s): Simon Thys
Terreuraanslagen en vluchtelingenstromen zorgen voor druk op verdragen binnen Europa, zo ook op dat van Schengen. Een aantasting van de Schengenzone “zou gepercipieerd worden als een afgang.”

Professor Jan Van Hove is verbonden aan de onderzoeksgroep Internationale Economie van de KU Leuven. Hij acht een einde aan de Schengenzone erg onwaarschijnlijk: "Schengen heeft ook een aantal voordelen opgeleverd. Men gaat die ook niet overboord gooien voor een fenomeen dat relatief tijdelijk is zoals de vluchtelingenstroom. Het Verdrag van Schengen voorziet zelf een tijdelijke opheffing van het verdrag in principe voor extreme omstandigheden. In het verleden waren dat dan bijvoorbeeld voetbalwedstrijden, nu zitten we dan natuurlijk met heel de vluchtelingencrisis. Maar om fundamenteel heel Schengen onderuit te halen, daar geloof ik niet in. Schengen hangt samen met heel de Europese interne markt, dat gaat men niet zomaar opgeven.”

Zou een mini-Schengen dan een optie zijn?
Jan Van Hove: "Op zich zouden ze dat kunnen doen omdat niet alle Europese Unie-lidstaten lid zijn van Schengen. Je hebt het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Die zijn erbuiten, vooral omwille van de angst voor migratie, om overweldigd te worden door de migrantenstromen. Dan zijn er landen zoals Roemenië en Bulgarije. Die mogen nog niet meedoen, omdat de instellingen nog niet klaar zijn om zich aan te passen aan Schengen. In principe zou je kunnen zeggen dat een land uit de Schengenzone zou kunnen stappen, denk bijvoorbeeld aan Griekenland of Italië waar relatief veel vluchtelingen binnenkomen. Bij onderling akkoord zouden die landen tijdelijk uit de Schengenzone kunnen gezet worden. Nu anderzijds zou dat gezien worden als afgang."

“Bij onderling akkoord zouden landen tijdelijk uit de Schengenzone kunnen gezet worden”

Jan Van Hove

Zijn er al economische gevolgen van de grenscontroles van Frankrijk te merken?
Van Hove: "Om België te bekijken nu, is natuurlijk een heel moeilijk moment. We hebben ook extra veiligheidsmaatregelen naar aanleiding van de aanslagen in Brussel, dus die twee zaken vallen nu toevallig spijtig genoeg samen. Dan is het moeilijk om te zeggen welke controles met welke gebeurtenissen te maken hebben.

Er zijn een aantal studies lopende waarin de implicaties van de gehele opheffing van Schengen wordt onderzocht. En dan krijg je een beetje het omgekeerde beeld van wat men vroeger altijd stelde van die studies. De Schengenzone werd gecreëerd om de transactiekosten van mensen, goederen en diensten over de grenzen heen te verplaatsen in Europa te verlagen.

Die verlaging van de transactiekosten beïnvloedt op een positieve manier de economische welvaart. Nu kan je de redenering omdraaien als je zegt: kijk als je die vrijheid opgeeft omwille van vluchtelingenproblematiek, omwille van veiligheid of wat dan ook, dan ga je inderdaad terug meer transactiekosten in het leven roepen."

"Praktisch gesproken, als we als individuen op reis gaan, gaan we tijd verliezen aan grenzen, zeker op luchthavens. Voor mensen die in bedrijfsomgeving werken, is dat tijdverlies voor een stuk. En tijd is geld. In die zin is er een economische kost. Ongetwijfeld."

"Er is altijd relatief veel grenshandel geweest"

Jan Van Hove

Koffie, alcohol, sigaretten

Naast deze kosten, zou de lokale economie er ook wel bij kunnen varen?
Van Hove: "Men bewaakt op dit ogenblik de grote grensovergangen. Er zijn een sporadische controles langs de grenzen in het algemeen. We hebben geen prikkeldraad aan onze grenzen hé. Dat is nog een stap verder. Ik denk als je dat een beetje historisch bekijkt dat er altijd relatief veel grenshandel is geweest. Het is een beetje goedkoper aan de andere kant voor de koffie, de sigaretten, de alcohol of wat dan ook. Dat soort grenshandel is er altijd geweest. Als je dat natuurlijk wat gaat afzwakken met meer controles, dan vermindert de handel op die manier. Sommigen zullen daar van profiteren, andere zullen daar verlies door lijden. Je krijgt dus wel die dynamische effecten."

"Als ik denk aan grensdorpen in de Europese Unie, hebben ze natuurlijk een beetje die bevoorrechte status als doorgeefluik. Als je het op langere termijn dan bekijkt, kan ik me voorstellen dat een dorp als Schengen een negatieve dynamiek kunnen ondervinden als het Verdrag van Schengen eindigt."

"Aan de Belgisch-Nederlandse grens zijn er de dorpen Baarle-Nassau en Baarle-Hertog. Dat zijn eigenlijk twee dorpen die door elkaar lopen. Sommige straten zijn Nederlands grondgebied, andere straten zijn dan weer Belgisch grondgebied. Dat is ook altijd zo’n dorpsgemeenschap geweest die geprofiteerd heeft van toeristen die aan twee kanten van de grens kwamen kopen. Je ziet dat dat effectief achteruit gegaan is vanaf er open grenzen gekomen zijn."

"Schengen is een heel praktisch akkoord maar met een serieuze positieve impact"

Jan Van Hove

Hoe belangrijk is het Schengenakkoord in de Europese Unie?
Van Hove: " Zelfs als je Schengen opheft, blijven die landen nog wel in de Europese markt zitten. Het principe dat je goederen mag transporteren naar andere landen toe, mag verkopen naar andere landen, is een veel fundamenteler principe dat niet zomaar onderuit gehaald zal worden. Dan zou je echt de kern van de Europese integratie uithollen. Schengen heeft uiteindelijk puur en alleen te maken met grenscontroles op zich, identiteitscontroles, de vlotheid van de transacties aan de grenzen. En Schengen is een heel praktisch akkoord maar met een serieuze positieve impact. Ik denk dat we dat moeten beseffen."

"Je kunt alleen een Schengenzone hebben die werkt als je de buitengrenzen bewaakt"

Jan Van Hove

Zouden er ook positieve gevolgen zijn aan het einde van de Schengenzone?
Van Hove: "Uiteindelijk is het veel belangrijker om te kijken naar de hele maatschappij. Het negatieve zal altijd doorwegen. Het heeft economisch eerder een negatief effect dan een positief effect. Kun je natuurlijk de kost van migratie becijferen? De kost van potentiële aanslagen? Dat is natuurlijk een heel andere dimensie. Misschien een belangrijke les die we geleerd hebben. Je kunt alleen een Schengenzone hebben die werkt als je de buitengrenzen bewaakt. Daar komt het heel essentieel op neer. Als je open deuren hebt aan je grenzen dan krijg je natuurlijk een doorstroom van alles en iedereen. Dat is nooit de bedoeling geweest van de Schengenzone."

Het Verdrag van Schengen is een overeenkomst tussen een aantal Europese landen om het vrije verkeer van personen mogelijk te maken. Samen vormen deze landen de Schengenzone. Het verdrag is vernoemd naar de plaats van ondertekening, namelijk het dorp Schengen in Luxemburg. Het dorp ligt op de grens met Frankrijk en Duitsland.