Tegen de Stroom in: “Einde van Schengen onwaarschijnlijk”

In het grensdorp Schengen is weinig te merken van de druk op het Schengenakkoord

25 April 2016
Reportage
Auteur(s): Brecht Castel , Simon Thys
“Schengen is dood,” klinkt het bij sommige politici. Door de terreurdreiging en de vluchtelingencrisis staat het akkoord onder druk. Daarvan is in het grensdorp Schengen zelf weinig te merken.

Langs kale wijnranken volg ik de Moezel stroomopwaarts naar het Luxemburgse dorp Schengen. Op 14 juni 1985 vaarde de “Princesse Marie-Astrid” hier. Op dat schip ondertekenden vertegenwoordigers van Frankrijk, Duitsland en de Benelux toen het Schengenakkoord. Vanaf 1995 steek je daardoor in deze regio zorgeloos landsgrenzen over. De locatie van het akkoord was symbolisch gekozen. In de Moezel bij Schengen ligt het drielandenpunt van Luxemburg, Frankrijk en Duitsland.

“Schengen is ontstaan als een initiatief van een aantal landen, los van de Europese Unie,” weet Jan Van Hove, professor economie aan de KU Leuven. “Die landen wilden de identiteitscontroles afschaffen en in de praktijk werkte dat. Vervolgens hebben meer en meer landen gezegd dat ze ook willen meedoen.”

Momenteel maken 26 landen deel uit van de Schengenzone. Met een Schengenvisum kan je tussen die landen normaliter reizen zonder grenscontroles. Normaal gezien, want er zijn in het akkoord uitzonderingen opgenomen voor tijdelijke controles.

“Het gaat dan om de nationale veiligheid. De vraag is natuurlijk wat nationale veiligheid inhoudt. Is het feit dat er een paar duizend vluchtelingen een land binnenkomen een bedreiging voor de nationale veiligheid of niet? Daar kan je over discussiëren,” verklaart Van Hove.

"De vraag is natuurlijk wat nationale veiligheid inhoudt"

Jan Van Hove, professor Economie

Frankrijk

Na de grens tussen Duitsland en Luxemburg steek ik vervolgens de grens met Frankrijk over. Ook hier zijn er geen grenscontroles en dat is opmerkelijk. Want hier is zo’n uitzondering van kracht. Sinds de aanslagen in Parijs op 13 november 2015 heeft Frankrijk namelijk voor onbepaalde duur weer controles aan zijn grenzen ingevoerd.

De controles die Frankrijk uitvoert door de terreurdreiging gebeuren echter alleen op de grote autosnelwegen. “Op die kleine weg waarlangs jij naar Frankrijk fietste, zijn er nog nooit controles geweest,” vertelt de burgemeester van de gemeente Schengen, Ben Homan. “Zelfs meteen na de aanslagen van Parijs niet. Sowieso zijn onze grenzen zeer doorlaatbaar. In plaats van de snelweg op te rijden kan een terrorist een binnenweg nemen die niet gecontroleerd wordt.”

"In plaats van de snelweg op te rijden, kan een terrorist een binnenweg nemen die niet gecontroleerd wordt"

Ben Homan, burgemeester van Schengen

De burgemeester plaatst vraagtekens bij de effectiviteit van de tijdelijke controles. Over de economische impact daarentegen bestaat geen twijfel. Dagelijks komen er ongeveer 166.000 mensen vanuit de buurlanden werken in Luxemburg. Voor de Fransen onder hen betekende dat de laatste maanden vaak filerijden.

“Die controles betekenen tijdverlies en tijd is geld. In die zin is er ongetwijfeld een economische kost,” verklaart Van Hove. In heel de Europese Unie werken 1,7 miljoen mensen over een grens. Als alle andere Schengenlanden ook controles zouden invoeren, zou dat jaarlijks 1,3 tot 5,2 miljard euro kosten. Puur door tijdverlies.

Zes vluchtelingen

In het dorp Schengen is er van een vluchtelingencrisis geen sprake. “We hebben hier welgeteld zes vluchtelingen gezien. Ze kwamen te voet over de brug met Duitsland. We hebben ze naar de stad Luxemburg gebracht, waar ze geregistreerd werden als asielzoeker. Als gemeente zijn we wel voorbereid om vluchtelingen op te vangen, als de Luxemburgse overheid dat vraagt,” vertelt Homan.

Naast de terreurdreiging is het toch de vluchtelingenproblematiek die het Schengenakkoord ter discussie plaatst. De Europese Unie dreigde er bijvoorbeeld al mee om Griekenland uit de Schengenzone te zetten en volgens sommigen is Schengen nu al verleden tijd. Onder andere de Franse politici Nicolas Sarkozy, ex-president, en Marine Le Pen, voorzitter van het extreemrechtse Front National (FN), namen al publiekelijk de woorden “Schengen est mort” in de mond. In de zomer van 2015 hield het FN al een affichecampagne voor de afschaffing van Schengen.

"We hebben hier welgeteld zes vluchtelingen gezien. Ze kwamen te voet over de brug met Duitsland"

Ben Homan, burgemeester van Schengen

Het deert de christendemocratische burgemeester van Schengen niet. “De extreem-rechtse politici die dat zeggen, gebruiken om het even wat om de echte problemen te camoufleren. Je kan de problemen niet uitsluiten of buiten zetten: je moet ze oplossen. De grenzen sluiten zal niet helpen,” denkt Homan.

Pelgrimstocht

“Heel onwaarschijnlijk,” schat econoom Van Hove het effectieve einde van Schengen in. “Het Schengenakkoord hangt samen met heel de Europese interne markt. Alle economische voordelen daarvan gaat men niet overboord gooien voor een fenomeen dat relatief tijdelijk is, zoals de vluchtelingenstroom.”

Toch leeft een mogelijk einde van Schengen onder economen. Er zijn een aantal studies lopende waarin de implicaties van de gehele opheffing van Schengen worden onderzocht,” zegt Van Hove. Volgens zo’n studie van het Duitse Prognos zou een afschaffing van Schengen de landen van de Europese Unie over een periode van tien jaar 470 miljard euro kosten.

Mocht het ooit zover komen, dan zou het dorp Schengen in zijn toeristische en economische hart worden getroffen. “Jaarlijks komen er tussen de 40.000 en 50.000 toeristen vanuit de hele wereld naar ons dorp met 600 inwoners,” vertelt burgemeester Homan. “Voor de mensen uit Oost-Europa is dit zelfs een echte pelgrimstocht. Hun integratie in de Schengenzone staat voor hen gelijk met vrijheid en het einde van de dictatuur.” Op de oever van de Moezel staan daarom twee stukken van de Berlijnse muur.

“De inwoners van Schengen zijn fiere Europeanen,” zegt de burgervader over zijn inwoners. “De spirit van Schengen zit zelfs in onze wijn. Er zitten zowel Franse en Duitse druiven in onze Luxemburgse wijn.”

KOST AFSCHAFFING SCHENGEN

De Europese Commissie maakte een schatting van de kosten als de landen van de Schengenzone weer controles aan hun binnengrenzen zouden invoeren. De kosten zouden zich concentreren rond bepaalde regio’s, maar zouden onvermijdelijk een impact hebben op de hele economie van de Europese Unie.

Totale directe jaarlijkse kost: €5 tot €18 miljard
Administratie voor grenscontroles: €0,6 tot €5,8 miljard
Tijdverlies voor pendelaars: €1,3 tot €5,2 miljard
Verlies aan toeristische overnachtingen: €1,2 miljard

Onze reporter fietst van Leuven naar de Balkan op zoek naar verhalen over migratie en integratie.

Volg de reportagereeks 'Tegen de Stroom in' ook op Facebook.